Sabotage. Υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, η αλλαγή δυσκολεύει και ταράζει, καθώς η συνάντηση μιας ομάδας ή ενός οργανισμού με ένα αβέβαιο μέλλον παράγει άγχος από μόνη της (Menzies, 1979). Η οργανωσιακή αλλαγή απειλεί να διαταράξει τα ήδη εγκατεστημένα συστήματα κοινωνικής άμυνας, αφήνοντας τα μέλη εκτεθειμένα σε επώδυνα συναισθήματα από τα οποία προστατεύονταν. Η αλλαγή – που συνήθως είναι αποτέλεσμα απώλειας και πένθους – κινητοποιεί, συχνά ταυτόχρονα, υπερθυμικές και καταθλιπτικές αντιδράσεις μέσα στις ομάδες και τους οργανισμούς.
Άτομα
Όπως τα άτομα δυσκολεύονται να προσαρμοστούν σε νέες συνθήκες, έτσι και οι οργανισμοί συχνά αντιστέκονται ή σαμποτάρουν για χρόνια την ίδια τους την εξέλιξη. Ένας ιδιαίτερος, δυσπροσαρμοστικός τρόπος ανταπόκρισης στις απαιτήσεις της αλλαγής και της καινοτομίας παίρνει τη μορφή σχάσης της ηγεσίας και της διοίκησης, τόσο ως έννοια όσο και ως πρακτική. Οι δύο βασικές εκδοχές αυτής της σχάσης εμφανίζονται είτε ως λατρεία των διοικητικών εργαλείων και τεχνικών (management), είτε ως λατρεία του χαρισματικού ηγέτη. Η εξιδανίκευση του ενός σκέλους της εκτελεστικής διαδικασίας και η απαξίωση του άλλου παρεμποδίζουν τη σύνθεση, εκείνη που συνδέει το όραμα με τον μηχανισμό υλοποίησής του – σύνθεση αναγκαία για μια αποτελεσματική καινοτομία. Η ανύψωση του management χωρίς ηγεσία λειτουργεί ως αποφυγή της προοπτικής για ουσιαστικές κατευθύνσεις, που θα αναστάτωναν το υπάρχον. Αντίστροφα, η ηρωοποίηση της ηγεσίας και η υποτίμηση της διοίκησης εξουδετερώνουν τις δυνητικά ανησυχητικές, προοδευτικές ιδέες μιας γνήσιας ηγεσίας, κρατώντας τες διαχωρισμένες από τη διοίκηση, η οποία, στην καλύτερη σημασία του όρου, αποτελεί το μέσο πραγμάτωσης των νέων ιδεών.
Κουλτούρα
Ως κουλτούρα ορίζεται «ένα πρότυπο βασικών παραδοχών που επινοήθηκαν, ανακαλύφθηκαν ή αναπτύχθηκαν από μια συγκεκριμένη ομάδα, καθώς μάθαινε να αντιμετωπίζει τα προβλήματά της εξωτερικής προσαρμογής και της εσωτερικής τηςολοκλήρωσης» (Schein, 1985). Η κουλτούρα, έτσι νοούμενη, εξηγεί το ευρύ φάσμα των χαρακτηριστικών της οργανωσιακής ζωής, όπως οι εκπαιδευτικές διαδικασίες, η προσέγγιση της διδασκαλίας, η εποπτεία, οι πεποιθήσεις σχετικά με την οργανωσιακή μάθηση και την αλλαγή, τα έθιμα, οι συνήθειες και οι ιδεολογίες της διοικητικής πρακτικής, ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο γίνονται κατανοητοί οι στόχοι. Η ιδεολογία, ως σύνολο ιδεών, αξιών και στάσεων που χαρακτηρίζουν μια ομάδα ή μια κοινότητα, μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνική άμυνα, προσφέροντας τρόπο διαχείρισης επώδυνων, αγχογόνων καταστάσεων.
Πράγματα
«Οι ηγέτες κάνουν τα σωστά πράγματα, οι μάνατζερ κάνουν τα πράγματα σωστά» (Bennis & Nannus, 1985). Η ηγεσία αφορά την άρθρωση αποστολής, τη χάραξη κατεύθυνσης, το όραμα και τη στρατηγική σκέψη, ενώ η διοίκηση αφορά τις διοικητικές λειτουργίες επίτευξης στόχων, τη διαχείριση πολιτικών και διαδικασιών, καθώς και την παρακολούθηση και τον έλεγχο. Η διάκριση αυτή παραπέμπει στις αρχικές συζητήσεις του Weber για τη διαφορά ανάμεσα στη χάραξη πολιτικής και στη διοικητική πράξη (Weber, 1947). Στη σύγχρονη βιβλιογραφία αξιοποιείται συχνά για να περιγράψει μια ανάγκη για τον οραματικό, εμπνευστικό ηγέτη μπροστά στις σημερινές συνθήκες, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζει την κρίσιμη σημασία του, του manager, ως ζωτικής λειτουργίας.
Σχάση
Ωστόσο, η τρέχουσα διάκριση συχνά παράγει μια σχάση που στρέφεται εναντίον της ουσιώδους λειτουργίας της ηγεσίας, της σύνδεσης μέσων και σκοπών. Σε ασυνείδητο επίπεδο, αυτό τείνει να συγκροτεί μια αποδυναμωτική, κουλτούρα «κατάτμησης» που αναστέλλει την καινοτομία και την προσαρμογή σε νέες περιστάσεις (Kanter, 1983). Ο διαχωρισμός ηγεσίας και διοίκησης, μαζί με την εξιδανίκευση του ενός πόλου και την απαξίωση του άλλου, μοιάζει να επιτίθεται στον δεσμό ανάμεσα στις ιδέες και στον οργανωσιακό μηχανισμό που απαιτείται για να πάρουν μορφή. Σε αυτή την οπτική, οι ιδεολογίες λειτουργούν ως κοινωνικές άμυνες, ώστε να αποφεύγονται οι βαθιές αλλαγές που ζητούν οι παρούσες και οι αναδυόμενες συνθήκες.
Μέθοδοι
Η διαχειριστική πρακτική (managerialism) προκύπτει όταν οι μέθοδοι και οι τεχνικές που χρησιμοποιούνταν για να υπηρετήσουν τους κοινωνικούς σκοπούς των οργανισμών ανυψώνονται σε σκοπούς καθαυτούς. Περιγράφει μια στάση απέναντι στη διοίκηση που αποσυνδέει τις τεχνικές από την εκτίμηση, την ενσωμάτωση και τη λογοδοσία προς την ευρύτερη αποστολή και τους σκοπούς του οργανισμού. Σε αυτή τη μορφή, η διοίκηση εξυψώνεται, ενώ η ηγετική λειτουργία της στρατηγικής σκέψης και της χάραξης κατεύθυνσης υποτιμάται. Η δεύτερη εκδήλωση της σχάσης εμφανίζεται ως «ηρωισμός», η εξύψωση του ηρωικού ηγέτη και η απαξίωση της διοίκησης. Οι χαρισματικοί ήρωες, συχνά εξιδανικευμένοι σε δημόσιο και ακαδημαϊκό λόγο, ενσαρκώνουν μια σύγχρονη μυθολογία, όπου προβάλλεται η ελπίδα ενός σωτήρα που, με δύναμη οράματος και προσωπικότητας, θα υπερβεί την αδράνεια και το γραφειοκρατικό τέλμα, οδηγώντας την κοινωνία/ομάδα/ψυχαναλυτική εταιρεία σε ανανέωση του πνεύματος προόδου.
Διάσχιση
Η διάσχιση ηγεσίας και διοίκησης, με αυτή την ψυχολογική έννοια, λειτουργεί δυναμικά συντηρητικά και στις δύο εκδοχές της (Schon, 1971). Ο «ηρωισμός» συγκρατεί δυνητικά ανησυχητικές, δημιουργικές ιδέες, εγκιβωτίζοντάς τες και κρατώντας τες αποσυνδεδεμένες από τη διοίκηση, ως μέσο πραγμάτωσης του νέου. Η διαχειριστική πρακτική, αντίστοιχα, αποδυναμώνει την ισχύ των εργαλείων και τεχνικών, καθώς δεν δένονται αποτελεσματικά με τους σκοπούς και τις ιδέες της ηγεσίας. Έτσι, και στις δύο ιδεολογίες, ο κρίσιμος δεσμός ανάμεσα σε νέες, οραματικές ιδέες και στον οργανωσιακό μηχανισμό που απαιτείται για να πραγματοποιηθούν διαρρηγνύεται. Από τη σκοπιά του Bion, και οι δύο ιδεολογίες μπορούν να ιδωθούν ως λειτουργίες βασικής υπόθεσης εξάρτησης (ba/D), όπου η ομάδα αποφεύγει τα άγχη που γεννά η συνάντηση με το έργο της, επενδύοντας μαγικά ελπίδα και προσδοκία σε ένα παντοδύναμο αντικείμενο, ένα πρόσωπο, μια μέθοδο, ένα κείμενο, αντί για μια ώριμη προσήλωση στο πρωτεύον έργο ή την αποστολή της (Bion, 1961).
Οργανισμοί
Οι σύγχρονοι οργανισμοί καλούνται να αντέξουν μεγαλύτερη πολυπλοκότητα. Η εσωτερική πολυπλοκότητα ενός συστήματος χρειάζεται να αντιστοιχεί, σε κάποιο βαθμό, στην πολυπλοκότητα του περιβάλλοντός του. Αυτό σημαίνει ότι τα μέλη έχουν να διαχειριστούν αυξημένη πολυπλοκότητα τόσο μέσα όσο και έξω, να στηρίξουν μια συνεχή προσαρμογή, και να διατηρήσουν ικανότητα διαρκούς ευελιξίας. Η λατρεία του ήρωα λειτουργεί ως νοσταλγική άμυνα απέναντι στην ανάγκη να αναγνωριστούν οι πιο σύνθετοι και συχνά επώδυνοι τρόποι άσκησης της ηγεσίας. Καθώς τα περιβάλλοντα γίνονται πιο σύνθετα και ταραχώδη, οι στρατηγικές απαιτούν μεγαλύτερη συνεργασία και συλλογικότητα, και αυτή η συνεργασία μπορεί να γεννά άγχος εντονότερο από εκείνο του ανταγωνισμού (Emery & Trist, 1965). Ο «διοικητικός» τρόπος διευκολύνει την αποφυγή αυτού του άγχους μέσω μιας εμπειρίας τεχνικής κυριαρχίας σε περιορισμένη περιοχή. Ο «ηρωισμός» δένει το άγχος με την παρηγορητική εικόνα του προσώπου ή της ιδέας που θα οδηγήσει μαγικά τον οργανισμό στο μέλλον, χωρίς να χρειαστεί να αναμετρηθεί με πραγματικές πολυπλοκότητες και διαφορές.
Ηγεσία
Η ηγεσία δεν χρειάζεται να ενσαρκώνεται από ένα μόνο άτομο και συχνά ασκείται από ομάδα σε διασύνδεση. Ωστόσο, η υπόθεση εδώ είναι ότι η συνολική ηγεσία κάθε εγχειρήματος, είτε πρόκειται για οργανισμό είτε για μονάδα του ενός, χρειάζεται να συνδυάζει τόσο την ηγετική όσο και τη διοικητική όψη για να είναι αποτελεσματική. Ακόμη και όταν οι ρόλοι κατανέμονται, και οι δύο λειτουργίες χρειάζονται σεβασμό και σύνδεση. Όταν η σχάση κυριαρχεί, ή όταν ο ένας πόλος ανέρχεται δραματικά σε βάρος του άλλου, ο οργανισμός/εταιρεία τίθεται σε κίνδυνο, χωρίς αυτό να γίνεται άμεσα αισθητό. Σε άλλο επίπεδο, αυτή η σχάση εμφανίζει έναν έμφυτο συντηρητισμό, καθώς χωρίζει τη νέα ιδέα από το μέσο πραγμάτωσής της, και αφήνει να υποψιαστεί κανείς μια ασυνείδητη πλευρά εγκλωβισμού και συγκράτησης των δημιουργικών, καινοτόμων ιδεών.
Εξιδανίκευση
Συνοπτικά, η σχάση ηγεσίας και διοίκησης, σε συνδυασμό με την εξιδανίκευση του ενός και την απαξίωση του άλλου, οδηγεί σε δύο εκδοχές, τον «διοικητικό» τρόπο ως μαγική επένδυση στην τεχνική και στη μέθοδο, και τον ηρωικό ηγέτη ως μαγική ελπίδα ενός σωτήρα που θα λυτρώσει τον οργανισμό από τη σκλήρυνση και την ακινησία. Και οι δύο εκδοχές μπορούν να ειδωθούν ως άμυνες σε κοινωνικό/ομαδικό επίπεδο απέναντι στα άγχη που συνοδεύουν την αναγνώριση της ανάγκης για βαθιά αναδιάρθρωση των σύγχρονων οργανώσεων μπροστά στις αναδυόμενες συνθήκες. Επίσης η σχάση σε επίπεδο πράξης πλεόν δηλαδή αποχώρησης μελών του οργανισμού φαντάζει σωτήρια. Υπό αυτή τη θέαση, το sabotage λειτουργεί ως ψυχικό γεγονός ομάδας. Η οπτική της ομαδικής ανάλυσης και της ψυχοθεραπείας προσφέρει γλώσσα για να ακουστεί πώς το συλλογικό άγχος μεταμφιέζεται σε ιδεολογία, και πώς η εργασία της σύνδεσης, ιδέας και μηχανισμού, οράματος και πράξης, γίνεται το αληθινό πεδίο της αλλαγής.