Η κοινωνιολογική ματιά στην παρακμή στρέφεται πρώτα προς τη συνοχή, προς τους δεσμούς και τον ηθικό ιστό που κρατά μια κοινωνία ζωντανή. Η φθορά αυτού του ιστού εμφανίζεται ως μεταβολή ρυθμού και ως χαλάρωση κοινών κριτηρίων, σαν μια σιωπηλή απόκλιση ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιράζονται τον ίδιο χώρο. Η έννοια της ανομίας φωτίζει μια κοινωνία που ζει από τους κοινούς κανόνες και από μια ηθική τάξη που διαπερνά θεσμούς, οικογένεια, εργασία και πόλη. Η αποδυνάμωση των κανόνων και η απώλεια κύρους των αξιών γεννούν ηθικό κενό και αίσθηση πορείας χωρίς σταθερή κατεύθυνση, κατάσταση που συνοδεύεται από αύξηση αυτοκτονιών, εγκληματικότητας και παθολογικών συμπεριφορών ως κοινωνικών συμπτωμάτων αποσύνθεσης (Durkheim, 1897).
Κοινωνίες
Οι κοινωνίες σε απότομες μεταβάσεις, σε εκβιομηχάνιση ή οικονομικές κρίσεις, αφήνουν τις παλιές μορφές ζωής να υποχωρούν ταχύτερα από όσο ωριμάζουν νέες. Η ελευθερία βιώνεται τότε ως εμπειρία δίχως πλαίσιο, και ο προσανατολισμός μετατρέπεται σε εκκρεμότητα που βαθαίνει την αίσθηση απώλειας σκοπού (Durkheim, 1897). Η μακρά διαδικασία εκπολιτισμού παρουσιάζει την ιστορία της Δύσης ως άσκηση αυτοελέγχου και εσωτερίκευσης κοινωνικών κανόνων. Η καθημερινή συμπεριφορά αποκτά λεπτότερο έλεγχο, η βία υποχωρεί από το προσκήνιο, και η ντροπή λειτουργεί ως εσωτερικός φρουρός σε πλέγματα αλληλεξάρτησης (Elias, 1939).
Εκρήξεις
Οι εκρήξεις βίας του εικοστού αιώνα αποκαλύπτουν ρήγματα σε αυτή τη διαδικασία, σαν φάσεις παρακμής που ανασύρουν πρωιμότερα, ωμότερα πρότυπα σχέσης με τη δύναμη. Υπό συνθήκες συστημικής πίεσης και μαζικής προπαγάνδας, ο πολιτισμένος θώρακας ραγίζει ταχύτατα, και η παρακμή εμφανίζεται ως ιστορική οπισθοδρόμηση μέσα στην ίδια τη ροή του εκπολιτισμού (Elias, 1987). Η παρακμή αναδύεται όταν οι μηχανισμοί αυτοσυγκράτησης, όπως το κρατικό μονοπώλιο της νόμιμης βίας και η σταθερή διοικητική οργάνωση, χάνουν την πυκνότητά τους και αφήνουν χώρο σε απορρύθμιση και συλλογική ανάφλεξη (Elias, 1939). Η ρευστή νεωτερικότητα περιγράφει μια εποχή όπου οι θεσμοί γίνονται προσωρινοί και οι ταυτότητες μοιάζουν με ανοιχτά σχέδια. Οι κοινωνικές μορφές μετακινούνται γρήγορα, και ο άνθρωπος καλείται να επανασχεδιάζει διαρκώς τη ζωή του μέσα σε περιβάλλον αλλαγών που ακολουθούν τον ρυθμό της αγοράς (Bauman, 2000). Στο πλαίσιο αυτό, η καταναλωτική λογική οργανώνει τις σχέσεις ως επιλογές που αντικαθίστανται, τις σταδιοδρομίες ως διαδρομές με πολλούς σταθμούς, και τις αξίες ως ελαφρές προτιμήσεις που προσαρμόζονται στη συγκυρία. Η παρακμή εμφανίζεται ως φθορά της εμπειρίας της διάρκειας, και ταυτόχρονα ως γενικευμένο άγχος που γεννά επαγρύπνηση και αίσθηση επισφάλειας σε κάθε βήμα (Bauman, 2000, Bauman, 2005).
Δημόσια σφαίρα
Η δημόσια σφαίρα προσέφερε παλαιότερα χώρο για ενεργή παρουσία, συμμετοχή, συζήτηση και αστική συναναστροφή, όπου ο άνθρωπος καλλιεργούσε δημόσια προσωπικότητα και τέχνη διαλόγου (Sennett, 1977). Η επικράτηση της ιδιωτικότητας μετακινεί το κέντρο βάρους προς την προσωπική έκθεση και προς μια κουλτούρα οικειότητας που στενεύει το πεδίο της κοινής πολιτικής ζωής. Η πολιτική επικοινωνία παίρνει μορφή παράστασης και το κοινό γλιστρά στη θέση θεατή, καθώς το πρόσωπο υπερτερεί του επιχειρήματος. Η παρακμή της δημόσιας κουλτούρας εκφράζεται ως απώλεια των χώρων όπου οι άνθρωποι μπορούν να βρεθούν μαζί σε απρόσωπη, πολιτική, αστική εγγύτητα. Η ευέλικτη οικονομία του νέου καπιταλισμού διαμορφώνει βιογραφίες με διακοπές, μετατοπίσεις και επισφαλείς σταθμούς. Η αίσθηση συνέχειας και ηθικής συνοχής διαβρώνεται, και ο χαρακτήρας δυσκολεύεται να στηριχθεί σε αξίες πίστης, ακεραιότητας και μακρόπνοης δέσμευσης μέσα σε περιβάλλον που ανταμείβει τη διαρκή προσαρμογή.
Πολυφωνική εικόνα
Οι παραπάνω προσεγγίσεις συνθέτουν μια πολυφωνική εικόνα παρακμής. Η ανομία δείχνει τη διάρρηξη των κοινών κανόνων και του ηθικού προσανατολισμού, ο “εκπολιτισμός” φωτίζει κύματα αυτοσυγκράτησης και ανάφλεξης, η ρευστότητα αναδεικνύει τη φθορά της διάρκειας, και η κρίση της δημόσιας σφαίρας φανερώνει την υποχώρηση της συλλογικής παρουσίας. Η κοινωνιολογική οπτική κρατά ανοιχτό τον χώρο της παρατήρησης. Η παρακμή παρουσιάζεται ως τρόπος οργάνωσης των δεσμών, του χρόνου και των μορφών ζωής, και η σκέψη παρακολουθεί πώς η μετάβαση από σταθερότητα σε ρευστότητα γεννά νέες ανάγκες συνοχής.